مخلد نمىشوند . و اگر كلمه « نعيم » و « جحيم » را نكره آورده - بطورى كه گفته شده « 1 » - براى اين بوده كه بفهماند عظمت آن نعمت و هول و هراس آن دوزخ چيزى نيست كه بتوان به آن پى برد . * ( « يَصْلَوْنَها يَوْمَ الدِّينِ » ) * ضمير « ها » به جحيم بر مىگردد ، مىفرمايد فجار در روز جزا براى ابد ملازم دوزخند ، و از آن جدا شدنى نيستند . * ( « وَما هُمْ عَنْها بِغائِبِينَ » ) * اين آيه عطف تفسيرى است بر آيه قبل و همان مفاد را تاكيد مىكند ، و خلاصه مجددا مىفرمايد اهل دوزخ از دوزخ غايب نمىشوند ، و منظور اين است كه از آن بيرون نمىآيند ، پس آيه مورد بحث در معناى آيه « وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنَ النَّارِ » « 2 » است . * ( « وَما أَدْراكَ ما يَوْمُ الدِّينِ » ) * اين جمله روز جزا را بزرگ و هولانگيز معرفى مىكند ، و معنايش اين است كه : تو نمىتوانى به حقيقت يوم الدين احاطه پيدا كنى . و اين كنايه است از عظمت ، و اينكه يوم الدين بالاتر از آن است كه قالب الفاظ بتواند آن را آن طور كه هست در خود بگنجاند ، در اين جمله مىتوانست به آوردن ضمير اكتفاء كند ، ولى نكرده ، و مجددا كلمه « يوم الدين » را آورد تا بزرگى آن روز را تاكيد كند . * ( « ثُمَّ ما أَدْراكَ ما يَوْمُ الدِّينِ » ) * تكرار جمله نيز براى تاكيد مطلب است . * ( « يَوْمَ لا تَمْلِكُ نَفْسٌ لِنَفْسٍ شَيْئاً وَالأَمْرُ يَوْمَئِذٍ لِلَّه » ) * كلمه « يوم » ظرفى است كه به تقدير « اذكر » و يا نظير آن منصوب شده ، يعنى به ياد آر روزى را كه هيچ كس براى كسى مالك چيزى نيست ، و اين آيه علاوه بر آنچه در آيه قبل بود بيان اجمالى ديگرى است براى حقيقت يوم الدين . توضيح اينكه : رابطه تاثير از ناحيه اسباب ظاهرى ، و تاثر از ناحيه مسببات آن در روز قيامت منقطع است ، هم چنان كه در جاى ديگر بدان تصريح نموده ، مىفرمايد « وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الأَسْبابُ » « 3 » ، و نيز فرموده : « وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا إِذْ يَرَوْنَ الْعَذابَ أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّه جَمِيعاً » « 4 » ، پس

--> ( 1 ) تفسير روح المعانى ، ج 30 ، ص 66 . ( 2 ) و ايشان هرگز از آتش خارج نخواهند شد . سوره بقره ، آيه 167 . ( 3 ) و دستشان از همه جا كوتاه مىشود . سوره بقره ، آيه 166 . ( 4 ) و اگر ستمگران وضع خود را در آن روز كه عذاب را مشاهده مىكنند مىديدند ، آن وقت مىفهميدند كه نيرو هر چه هست براى خدا است . سوره بقره آيه 165 .